یادخداواقسام ان

آنچه که از آیات و روایات استفاده مى‏شود این است که «یاد خدا» دو قسم
است ;

قسم اول: ذکر لفظى و زبانى

قسم دوم: ذکر قلبى

«یاد زبانى و لفظى خداوند متعال»;

«واذکر ربکّ فى نفسک تضرُعا و خیفهً و دون الجهر من القول بالغدوّ و الأصال و لا
تکُنْ مِنَ الغافلین»:

پروردگارت را در دل خود از روى تضرّع و خوف و بزبان بطور آهسته و آرام
صبحگاهان و شامگاهان یاد کن و از غافلان مباش.^(۱)

در آیه فوق به هر دو قسم ذکر خدا، تصریح شده است؛ صدر آیه (واذکر ربّکَ فى
نفسِکَ یعنى خدا را در دل یاد کن) ذکر قلبى را مطرح کرده و ذیل آیه (و دون الجهر
من القول… یعنى خدا را به زبان و به طور آهسته یاد کن) یاد لفظى و زبانى را.^(۲)

«قول» بر چند وجه استعمال شده که روشن ترین آنها این است که «قول» چیزى
است که از حروف ترکیب یافته و به وسیله نطق و بیان لفظى مطرح گردد،^(۳) که از
آن به سخن و گفتار تعبیر مى‏شود.

(۱) اعراف / ۲۰۵.

(۲) علامه طباطبائى (قدس سره) در تفسیر آیه مذکور فرموده است : «قسمّ الذکر الى ما فى
النفس و دون الجهر من القول ثم أَمر بالقسمین»: ذکر را به دو قسم تقسیم کرده، آنچه در دل انجام
مى‏گیرد و آنچه که به زبان و به طور آهسته گفته مى‏شود سپس به هر دو قسم امر فرموده است،
(المیزان ج ۹ ص ۳۸۲).

(۳) مفردات راغب ص ۴۳۰: «والقول یستعمل على اوجه أظهرها أن یکون للمرکب من
الحروف المبرز بالنطق…».

به نظر مى‏رسد در آیه فوق با توجه به قید «و دون الجهر» (آهسته و بدون آواز
) همین معنى متعیّن باشد؛ بنابراین ذکر لفظى و زبانى خدا، همه آن مواردى
را که در شرع مقدس اسلام تلفظ به یاد خدا چه به صورت الزامى و واجب مانند
«نماز»و چه به صورت مستحب مطرح گردیده است شامل خواهد گشت، اگر
چه «یاد خدا» اختصاص به آن موارد ندارد، لذا هر کس با هر زبان و بیانى از خدا یاد
کند «ذکر» او مى‏تواند مصداق «ذکر لفظى خدا» باشد.  امیداست که خداوندمتعال ماراازذاکران واقعی خودش قراردهدانشاالله .