یاد خدا و مراتب آن « از بُعد مذکور »
اقسام و مراتبى که سابقا به آنها پرداختیم به لحاظ خود «ذکر» بود؛ به نظرمى رسد براى «ذکر» به اعتبار «مذکور» (چیزى و یا کسى که از او یاد مى شود) مراتب دیگرى مطرح باشد که عبارتند از:
- ذکرنعمت های خداوند متعال ( ولازمه ذکر نعمت ، ذکر مُنعم یعنی ذکر خداوند متعال است . )
- ذکر نام خدا
- ذکر ذات مقدس خداوندى.
۱. ذکر نعمتهاى الهى
«یا أَیّها الذین امنوا أُذکروا نعمت اللّه علیکم اذ همّ قومٌ أَن یَبْسطوُا ءالیکم أیدیهم فکّف أیدیهم عنکُمْ واتّقواللّه و على الله فلیتوکّل المؤمنون»
اى کسانیکه ایمان آورده اید نعمتى را که خدا به شما بخشید به یاد آورید آن زمان که جمعى (از دشمنان) قصد داشتند دست به سوى شما دراز کنند (و شما را از میان بردارند)، امّا خدا دست آنها را از شما بازداشت، از خدا بپرهیزید، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند.۱دعوت و ترغیب به «ذکر نعمتهاى الهى»درآیات متعدد ۲ مطرح شده که بعضى از آن موارد مربوط به مؤمنان است و برخى دیگر خطاب به بنى اسرائیل و…است «نِعمت» به معناى حالت خوب و وضعیت مطلوب و «إنعام» به معناى رساندن خیر به دیگران است۳ در بعضى از آیات به جاى «نعمت»، «آلاء» بکار رفته است، از جمله:
«اَوَ عجتُبم أن جائکم ذکرٌ من ربّکم على رجلٍ منکم لینذرکُم واذکروا اذ جعلکُمْ خلفاءَ من بعد قوم نوح و زادَکُم فى الخلق بصطهً فاذکروا ألاء اللّه لعلّکُمْ تفلحون»
آیا تعجب کرده اید که دستور آگاه کننده پروردگارتان به وسیله مردى از میان شما به شما برسد تا (از مجازات الهى)، بیمتان دهد؟ و به یاد آورید هنگامی که شما را جانشینان قوم نوح قرار داد و شما را از جهت خلقت (جسمانى) گسترش (و قدرت) داد پس نعمتهاى خدا را به یاد آورید شاید رستگار شوید.۴ «آلاءِ» اگر از «أَلْى» و از ریشه «وَلِىَ – یلى» (یعنى همزه آن منقلب از واو «ولْى») باشد به معناى آن نعمتهایى خواهد بود که در پى نعمتهاى دیگر به انسان رسیده باشد. بعضى ها گفته اند: «آلاءِ» اسم است براى نعمتهاى عظیم و با اهمیت.۵ در هر حال به نظر مى رسد «آلاء» در رساندن معناى احسان و انعام، بالاتر از کلمه «نعمت» باشد۶ بنابراین تمام امکانات مادى و معنوى و ظاهرى و باطنى را که خداوند متعال به ما داده و ما را از وضعیت مطلوبى برخوردار ساخته است، همه از نعمتها وجلوه هاى رحمت الهى است؛ و اگر با این بینش به عالم هستى نگاه کنیم، قطعاً به «یاد خدا» خواهیم افتاد؛ چرا که یاد نعمتها به عنوان نعمتهاى الهى از «یاد و ذکرالهى» جدائى ناپذیر است، بنابراین هر انسان عاقل و منصف با یاد نعمتها به یاد خداى مهربان افتاده و خود را شرمنده احسانش خواهد دید و بر خود فرض خواهد دانست که نهایتا با انجام اعمال نیک و اطاعت دستورات خداوندى در جهت تقرّب به درگاهش گام بردارد. با توجه به اینکه از نظر روحى و روانى هم نیکى و احسان درحق دیگران تأثیر زیادى در جلب محبّت و اظهار تشکر و قدردانى آنها از صاحب احسان دارد، لذا به نظر مى رسد خداوند متعال در این گونه آیات از بندگانش خواسته است به این نکته عاطفى و روانى توجه نمایند.
- مائده /۱۱
- ازجمله بقره /۴۷- آل عمران/۱۰۳- مائده/۷
- النعمه الحاله الحسنه والانعام ایصال الاحسان الی الغیر ( مفردات راغب ص ۵۲۰)
- اعراف/۶۹
- فروق اللغویه ابی هلال عسکری ش ۵(فرق بین آلاء ونعمت )
- ممکن است یکی ازاسرا به کارگیری وتکراراین کلمه در سوره « الرحمن » وآیه شریفه « فبای آلاء ربکما تکذبان » (پس کدامین نعمت پروردگارتان را انکار می کنید ؟ ) همین نکته باشد.