شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی۳
بسم الله الرحمن الرحیم
با سلام و عرض خسته نباشید
در سایت مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی مطلبی در باره مرحوم نخودکی اصفهانی ذکر شده که محل اشکال است و اما آن مطلب: «در سالهای اخیر شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی مرید محمدصادق اصفهانی رنگرز، که او خود خلیفۀ رستمخان بختیاری بود، در مشهد به ارشاد مریدان در این طریقه میپرداخت. پس از او نیز شیخ علی مقدادی (نجمالدین)، فرزند شیخ حسنعلی نخودکی، ساکن تهران، قطب سلسلۀ چشتیه در ایران گردید…»
س. منظور از «طریقه»ای که در عبارت بالا ذکر شده است، چیست؟
ج. با توجه به اینکه در ادامه عبارت که در آن به «سلسله چشتیه» تصریح شده است، روشن میشود که منظور، همان «طریقه سلسله چشتیه» میباشد.
بررسی علمی مطلب
برای روشن شدن حقیقت، خوب است اصل عبارت موجود در هر دو منبع معرفی شده برای مطلب فوق را، اینجا ذکر کنیم.
عبارت منبع اول یعنی کتاب آقای آریا:
«بدون اغراق این طایفه (چشتیه) نزدیکترین گروه اسلامی به شیعه هستند … نگارنده فقط یک مورد در پیشاور پاکستان دیدم که از افراد وابسته به طریقه چشتیه پس از اینکه به تشیع رو آورده بود هنوز هم در طریقت ثابت قدم بود و در شریعت هم تابع فقه جعفری، دیگر نه سندی بدست آوردم و نه از کسی خبری شنیدم که پیروان طرقه چشتیه، شیعه مذهب باشند، لیکن در این اواخر آقای مدرسی چهاردهی در کتاب «سلسلههای صوفیه در ایران» ص۱۸۴- ۱۸۲ و نیز در کتاب «سیری در تصوف» ص۹۴- ۹۲ مینویسد: «که مدتها در ایران از سلسله چشتیه در ایران خبری نبود تا در ایام اخیر مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی قطب سلسله چشتیه در ایران گردید … » اما وی هم سندی بدست نمی دهد و نگارنده نیز پس از تحقیق در این مورد به نتیجهای نرسید.( آریا، غلامعلی، طریقه چشتیه در هند و پاکستان، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳-۱۹۴.)
عین عبارت منبع دوم یعنی کتاب آقای مدرسی چهاردهی:
«مرکز سلسله چشتیه در هند و افغانستان بوده سپس به ایران سرایت کرده است … چند قرن از سلسله چشتیه در ایران نام و نشانی نبود تا در ایام اخیر مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی ملقب به لقب طریقت (بنده علی!) قطب سلسله چشتیه در ایران گردید … در هند افراد سلسله چشتیه در شریعت تابع امام اعظم ابوحنیفه که در محضر امام صادق (علیه السلام) تلمذ مینمود بودند …یکی از مشایخ مشهور این سلسله گیسو دراز چشتی است که از اغلب سلاسل اجازه ارشاد داشت از آثار او «شرح فقه الاکبر» است که کتاب مزبور از آثار نعمان بن ثابت الکوفی یعنی ابو حنیفه است» (مدرسی چهاردهی، نورالدین، سلسله های صوفیه در ایران خرداد ۱۳۶۰، ص ۱۸۸ تا ۱۷۹)
حاصل دو عبارت فوق:
۱. مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی مرشد و یا قطب سلسله چشتیه در ایران بوده است.
۲. فرقه چشتیه از سلسلههای صوفیه، سنّی مذهب و تابع ابوحنیفه بودهاند.
نتیجه این دو مطلب هم این است که یک عالم عارف دارای کرامات و شخصیت شناخته شده شیعی، قطب یک سلسله صوفی، سنی مذهب بوده باشد!
اشکال اساسی استناد فوق، اینجا است که نفر اول یعنی آقای آریا، نویسنده کتاب «طریقه چشتیه در هند و پاکستان» آن مطلب مربوط به حاج شیخ حسنعلی را از نفر دوم یعنی خود آقای مدرسی چهاردهی نقل کرده (: لیکن در این اواخر آقای مدرسی چهاردهی در کتاب «سلسلههای صوفیه در ایران» ص۱۸۴- ۱۸۲ و نیز در کتاب «سیری در تصوف» ص۹۴- ۹۲ مینویسد: که مدتها در ایران از سلسله چشتیه در ایران خبری نبود تا در ایام اخیر مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی قطب سلسله چشتیه در ایران گردید …، اما وی هم سندی بدست نمی دهد و نگارنده نیز پس از تحقیق در این مورد به نتیجهای نرسید)، آنهم نه به عنوان تایید بلکه با نگاه تردید.
و اما نفر دوم، یعنی خود آقای مدرسی چهاردهی هم هیچگونه مدرکی بر این ادعای مهم و تازه، ارائه نداده است.
بنابر این ما چون مدرک قابل اعتمادی بر مطلب فوق نداریم و از طرف دیگر، با توجه به اینکه شیخ حسنعلی که خودش تربیت شده حوزههای علمیه شیعی بوده و در این بستر به آن مراتب علمی، معنوی، اخلاقی رسیده و در چنین محیطی زندگیاش را ادامه داده، قطب فلان سلسله صوفی و سنَی مذهب شده باشد!، باور کردنی نیست.
علی الماسی ۸/۱۰/۱۴۰۴