مقدمه مؤلف

«اُتلُ ما اوُحِى إلیک مِن الکتاب وَ أقِم الصّلاه إنّ الصّلاه تنهى عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله اکبَرُ وَاللّه یعلم ما تصنعونَ»: آنچه را از کتاب (آسمانى) به تو وحى شده تلاوت کن، و نماز را برپادار، که نماز (انسان را) از زشتیها و گناه بازمیدارد، و یاد خدا بزرگتر است، و خداوند آنچه را انجام مى‏دهید، مى‏داند.(۱)
رسول خدا« صلى‏الله‏علیه‏و‏آله » فرمود:
«أکره أنّ اعیش فواقاً لا اذکر اللّه»: خوش ندارم اندک زمانى بدون «یاد خدا»
زندگى کنم.(۲)
و امام على« علیه‏السلام » نیز فرمود:
«الهى من لم یشغله الولوع بذکرک و لم یزوه السفر بِقُرْبِکَ کانَتْ حیاته میتهً و میتتهُ
حسرهً»:
معبود من! کسى که شدّت علاقه به یادت او را مشغول نساخته و سفر به نزد تو او
را به انزوا (و خلوت براى عبادت تو، جهت تهیه توشه آخرت) وادار نکرده است،
________________________________________
(۱) عنکبوت/ ۴۵.
(۲) مجمع البحرین طریحى (لغت فواق).
(۴)
________________________________________

زندگیش مرگ است و مرگش مایه حسرت و پشیمانى.(۱)(۲)
و در روایتى دیگر آمده است:
«ما من ساعهٍ تَمرّ بابن آدم لم یذکراللّه فیها الاّ حسر علیه یوم القیمه»: هیچ ساعتى بر
فرزند آدم که در آن لحظه به یاد خدا نبوده، نمى‏گذرد مگر این که روز قیامت بر آن
(که فرصت یاد خدا را از دست داده است)، افسوس خواهد خورد.(۳)
در این مقطع زمانى خاص که از طرفى معنویت و دیندارى در میان مردم و در
جوامع بشرى بسیار کمرنگ شده و بیماریها، اضطراب‏ها و نگرانى‏هاى روحى و
روانى رشد فزاینده‏اى به خود گرفته و مردم از مشکلات جدّى در زمینه‏هاى
فرهنگى، اخلاقى، اجتماعى و اقتصادى و… رنج مى‏برند و از طرف دیگر، بلاها و
حوادث ناگوار زیادى در جهان هستى به وقوع مى‏پیوندد و هر بار علاوه بر ایجاد
خسارات فراوان مالى، تلفات جانى سنگینى را بر جاى مى‏گذارد، با این حال
بسیارى از ما هیچ گونه توجهى به علل و اسباب آنها نداریم و از سرگذشت پیشینیان
هم که بر اثر غفلت‏ها و انحرافات خودشان با وضع بسیار بدى نابود گشته‏اند عبرت
نمى‏گیریم؛ از همه بدتر این که به فکر جهان آخرت نبوده و لذا آمادگى لازم را براى
عوالم آخرت پیدا نکرده‏ایم و نسبت به مسائل و مشکلات آنجا بى‏تفاوت و غافل
هستیم، در چنین وضعیت تأسف‏بار و غم‏انگیز چه خوب و خردمندانه است که
________________________________________
(۱) میزان‏الحکمه ب ۱۳۳۴ ح ۶۳۶۵. به نقل از بحار: ۹۴/۹۵/۱۲.
(۲) درباره بعضى از واژه‏ها در روایت فوق و روایت سابق در جاى مناسب خودش توضیح داده
شده و لذا اینجا به اشاره اکتفا شده است.
(۳) میزان‏الحکمه ب ۱۳۳۴ ح ۶۳۶۴.به نقل از کنزالعمال: ۱۸۱۹.
«ذکر» از دیدگاه قرآن··· «» (۵)
________________________________________

انسان راهى را برگزیند که نزدیکترین، بهترین و مطمئن‏ترین راه باشد؛ راهى که با قرار
گرفتن در آن، علاوه بر نجات از بیمارى‏هاى روحى و روانى و برطرف ساختن رذائل
اخلاقى، به درگاه آفریدگار جهان هستى تقرّب یافته و با او مرتبط، انیس و همنشین
گردد و دلش به نور خدا که نور آسمانها و زمین است، روشن و به امید فضل و
عنایت بى پایانش، آرام و مطمئن و از لذّت و شیرینى بى‏مانند خدمتش، سرمست و
مسرور گردد و با استمرار و تحمل مشکلات این راه در عمر بسیار کوتاه خود که
فرصت مناسبى است براى فراهم ساختن توشه تقوى براى سفر آخرت دست به
تجارتى بزند که سودش، نجات از آتش جهنم و دخول در بهشت برین و از همه
مهمتر به دست آوردن رضوان الهى باشد.
و اینک این سئوال مهم مطرح مى‏شود که آن راه کدام است؟ پاسخ این است که
بر اساس آیات و روایات فراوان مى‏توان با قاطعیت تمام گفت که آن راه عبارت
است از، «یاد خدا» و توجه به مسائل مربوط به«مرگ»«برزخ» و«قیامت» و نیز تامل
در مسائل آموزنده«تاریخى»؛ زیرا «یاد خدا» به معناى واقعى کلمه موجب اطاعت
از اوامر الهى و اجتناب از نواهى او مى‏شود، به همین دلیل انسان را متحول مى‏سازد
و آثار و برکات فراوانى براى او به ارمغان مى‏آورد،که چند نمونه از آنها عبارتند از:
۱ـ شفاى بیمارى‏هاى روحى و روانى
۲ـ آبادى، آرامش و روشنى دلها
۳ـ روشن بینى
۴ـ شرح صدر
۵ـ محبوبیت و تقرّب نزد خداوند متعال و أنس و همنشینى با او
(۶) «»··· مقدمه موءلف
________________________________________
۶ـ خوشنامى و برخوردارى از شخصیت اجتماعى مناسب
۷ـ برکات مادّى و اقتصادى و نزول باران بابرکت
و اینها یعنى تأمین سعادت دنیا و آخرت
در ترتّب این همه آثار و برکات بر «یاد خدا» نباید کمترین شک و تردیدى را به
خودمان راه بدهیم، زیرا خداوند متعال مالک تمام هستى است و ملکوت همه چیز
در دست اوست؛ چنانچه در بعضى از آیات قران آمده است: خالق آسمانها و زمین
اوست، زمام امور جهانیان در دست اوست، مدبر امور عالم از جمله امور انسان،
خداوند است، در جریان تدبیر امور اگر شفاعت بخواهد انجام گیرد بدون اذن او
امکان‏پذیر نیست، خداوند نه تنها مالک جهانیان است بلکه مالک جهان آخرت
(معاد) نیز مى‏باشد و بازگشت همه به سوى اوست،(۱) حتى روزى دهنده هم
اوست؛ «انّ اللّه هو الرّزاق ذوالقوّه‏المتین» (خداوند روزى دهنده و صاحب قوّت و
قدرت است)(۲) در حالى که انسان حتى مالک نفع و ضرر خودش هم نیست؛
چنانچه در آیه دیگر مى‏فرماید:
اى پیامبر ما! بگو من به سود و زیان خودم مالک نیستم، مگر آنچه خدا بخواهد و
اگر از غیب خبر داشتم منافع فراوانى را بر خود فراهم مى‏ساختم و هیچ بدى (و
زیانى) به من نمى‏رسید. من فقط بیم دهنده و بشارت دهنده‏ام براى جمعیّتى که
ایمان مى‏آورند.(۳)

________________________________________
(۱) یونس / ۳ و ۴.
۲- ذاریات/۵۸.
(۳) اعراف / ۱۸۷.
«ذکر» از دیدگاه قرآن··· «» (۷)
________________________________________
«یاد مرگ» و مسائل مربوط به آن نیز به نوبه خود آثار زیادى دارد، مانند:
۱ـ ریشه کنى غفلت‏ها و شهوت‏ها
۲ـ زنده دلى
۳ـ کوچکى و حقارت زندگى دنیا در نظر انسان
۴ـ خاموشى آتش آزمندى و…
همچنین ذکر«عالم برزخ» و مسئله«قیامت» و تامّل در مسائل و مشکلات مربوط
به آنها و مطالعه تاریخ، هر کدام به سهم خود تاثیر زیادى را در حرکت ما به سوى
کمال مطلوب و تحصیل سعادت هر دو جهان دارد.
البته حصول و تحقق «ذکر و تذکّر» و استمرار آن نیازمند زمینه‏ها، شرائط و
بهره‏مندى از عوامل «ذکر» و برطرف نمودن موانع و آفات آن با استفاده از الگوهاى
ذکر است که در جاى خودش هم به آنها پرداخته شده است. به عنوان مثال، انجام
عبادات شرعى از قبیل نماز و دعا و…،و تدبّر در کتابهاى آسمانى مخصوصا” قرآن
کریم(که علاوه بر اینکه خودش از بهترین مصادیق «ذکر» است با توجه به
ویژگى‏هایى که دارد، مى‏تواند به بهترین وجه و آسانترین شکل ممکن، عامل «تذکّر»
همه جهانیان باشد،) مى‏توانند در این رابطه نقش مهمّى داشته باشند.
علاوه بر شناخت عوامل و بهره‏گیرى مناسب از آنها، شناخت موانع و آفات ذکر
و سعى در رفع آنها نیز بسیار حائز اهمیت مى‏باشد. زیرا شیطان و لشگریان
بى‏شمارش در کمین هستند و مترصد فرصت مناسب براى ضربه زدن به انسان. آنها
به طور جدّى تلاش مى‏کنند تا با بهره‏گیرى از ابزارهاى مناسب و با استفاده از
راههاى گوناگون، ما را از «یاد خدا» و «یاد مرگ و عوالم بعدى» و… باز دارند و از این
(۸) «»··· مقدمه موءلف
________________________________________

رهگذر به ترک واجبات و انجام محرمات الهى وادار نمایند؛ لذا باید با توکّل بر خدا
و یارى او ضمن بهره‏گیرى از عوامل «ذکر» با این موانع و رهزنهاى خطرناک نیز
مبارزه جدّى و مستمر نمود و سختى‏هاى این راه را به جان خرید، تا انشاءالله به
نتایج بسیار ارزشمند آن نائل گردید.
آنانکه در طول تاریخ با قامتى استوار در این مسیر گام برداشتند و با بهره‏مندى از
لطف و فضل الهى پیش رفتند و به سلامت به مقصد رسیدند، بهترین الگوهاى
عملى براى ما هستند.
انتظار مى‏رفت پیرامون موضوعى با این اهمیت و داراى این همه آثار و برکات
فراوان و نقش آن در اصلاح فرد و جامعه کار بیشترى صورت مى‏گرفت ولیکن تا
آنجا که اینجانب در آغاز کار، بررسى مختصرى نمودم، روشن گردید که متأسفانه در
این باره تلاش لازم صورت نگرفته است و ضرورت دارد گامهاى بلندترى برداشته
شود.
امید است انشاءا… کتاب حاضر با همه ضعف‏هایى که دارد با توجه به اینکه
بحث نسبتاً جامعى را در پرتو عنایات الهى و توجهات معصومین علیهم السلام و با
بهره‏گیرى از آیات و روایات، ارائه داده است گامى کوچک در جهت تجدید نظر ما
در برخورد با مسئله «ذکر» و ایجاد جاذبه و حلاوت بیشتر در دلهاى آماده و مشتاق
به حساب آید و مرضىّ حق تعالى و مورد عنایت مولایمان امام عصر عج الله تعالى
فرج الشریف گردد. انشاا…