یاد خدا و شرایط آن

شرط اوّل

به کار گرفتن عقل و اندیشه

«أفمن یعلم انّما أنزل ألیک من ربّک الحق کمن هو أعمى انّما یتذکّر اولوا الألباب»: آیا کسى که مى‏داند آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده حق است همانند کسى است که نابینا است؟! تنها صاحبان خرد متذکر مى‏ شوند.^۱

نکته:

از آیه فوق استفاده مى‏ شود (با توجه به کلمه «انّما» که براى حصر است) که متوجه و متذکر حق شدن، تنها و تنها براى کسانى امکان‏ پذیر است که اندیشه خود
را بر اساس عقل و خرد بکار گیرند؛ زیرا اینها هستند که به وجود حق تعالى معتقد و در برابر عظمتش خاشع و خاضع‏ اند و پیوسته به یاد او و به فکر اطاعت از اوامر و
نواهى او هستند. چنانکه انسان در اعتقاد به وجود خدا و یگانگى او با فکر و استدلال به نتیجه مى‏ رسد، براى درک اهمیت یاد خدا و برکات آن نیز لازم است از این نعمت بزرگ الهى که «قوه تفکّر» نامیده مى ‏شود استفاده نماید. تا بتواند خودش را در صف ذاکران و متذکران قرار دهد؛ چنانچه جهت تحصیل آمادگى لازم براى سفر آخرت نیز لازم است پیرامون مسئله مرگ و مشکلات و سختى‏ هاى عالم برزخ و آخرت اندیشه کند و به یاد آنها باشد و در عمل نیز، خودش را براى آنجا آما ده و از راه مطالعه و تامّل در عوامل شکست و پیروزى گذشتگان از آنها درس عبرت گرفته و براى سعادت و موفقیت خود در دنیا و آخرت تلاش و کوشش نماید و اینها همه در پرتو عقل میسر است و اگر انسان از راهنماى درونى (عقل) و هدایت‏ هاى بیرونى (وحى الهى و بیانات معصومین علیهم السلام و پیشوایان دینى) استفاده نکند و اهل فکر و اندیشه نباشد دیر یا زود پشیمان خواهد شد و خواهد دید که آخرتش را به دنیاى زودگذر فروخته و با دست خالى از عمل صالح و بار سنگینى از گناه از این عالم به آخرت منتقل شده است. در حالیکه انسان هاى خردمند با تکیه بر امداد الهى و در پرتو عقل و خردى که از آن برخوردارند فکر و اندیشه خود را پیرامون مسائل یاد شده بکار مى‏ گیرند و دست به تجارت هاى سودمندى مى ‏زنند یعنى با انجام اعمال صالح، خود را در میان بهشتیان قرار مى‏ دهند؛ اینها سختى‏ هاى عبادت و اطاعت خدا را در ایّام قلیل دنیا به جان مى‏ خرند و فشارهاى اجتناب از گناه و معصیت الهى را تحمل مى‏ کنند ولى در عوض، رضایت خدا را بدست مى ‏آورند که اساس همه سعادتها است.
امام صادق « علیه ‏السلام »درباره اهمیت «عقل» این نعمت بزرگ الهى» مى ‏فرماید: «العقلُ ما عُبد به الرحمن و أُکتُسبَ به الجنانُ»: عقل چیزى است که بوسیله آن خداى رحمان عبادت مى ‏شود و بهشت بدست مى‏ آید.۲

۱- رعد/ ۱۹.

۲- شیخ حر عاملی ، هدایه الامّه الی احکام الأءمه علیهم السلام ، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۹۲